دانشنامه ناشنوایان (دانا)، مدیر علمی محمد نوری، با همکاری جمعی از نویسندگان، تهران، موسسه فرهنگی هنری فرجام جام جم، زمستان ۱۳۸۸، سه جلد، ۱۵۰۰ ص.

دانشنامه ناشنوایان (دانا) – ۳ جلد
٭ مدیریت علمی: محمد نوری
٭ مشاور امور علمی و اجتماعی ناشنوایان: بهزاد اشتری
٭ سفارش: مؤسسة فرهنگی، هنری فرجام جام جم
٭ نظارت علمی: محمد اسفندیاری؛ حسن انوشه؛ حسن طارمی‌راد
٭ تألیف و ترجمة مقالات
پدیدآورندگان ایرانی: حسین آزاد؛ سیدطاهر احمدی؛ سیدحسن اسلامی؛ احسان اسماعیلی؛ بهزاد اشتری؛ محمد اصفهانی؛ راضیه افتخاری؛ آمنه امامی؛ شهرام انصاری؛ اعظم باباخانی؛ ثمینه باغچه‌بان؛ سید باقر خلیق تهرانی؛ كلارا بلیغی؛ بهزاد بیگ؛ فاطمه بیگدلی؛ محمود پاكزاد؛ محمدعلی جعفری؛ صادق جعفریان؛ محمد حسینی؛ نرگس حسینی؛ حسین خاكشور؛ آلاء‌السادات خلیق تهرانی؛ ریحانه داوطلب علیایی؛ محمد ربیعی؛ محمود ربیعی؛ حمید رحمانی؛ محمد رصافی؛ زهرا السادات قاضی؛ لقمان سرمدی؛ علی سعیدی؛ محمد سعیدی؛ فتانه سلطانی؛ پرویز سیروس‌پور؛ حجت‌الله شاه‌زیدی؛ صدیقه شجاعیان؛ مهری شهابی؛ فهیمه شیرازی؛ حسینعلی شیرودی؛ سیف‌الله صرامی؛ بتول صلواتی؛ محمود صلواتی؛ صالح غایی؛ بابك قاسمی‌نژاد؛ روزبه قهرمان؛ یعقوب كوهی؛ نصرت‌الله كویر؛ كتایون گیتی؛ سید مرتضی موسوی؛ محبوبه مرشدیان؛ محمدرضا موحدی؛ گیتا موللی؛ مسعود میرزاده؛ اباذر نصراصفهانی؛ محمد نصراصفهانی؛ فهیمه نوری؛ محمد نوری؛ حجت‌الله نیكویی؛ محمد هادی سهرابی؛ صغرا واعظی¬نژاد؛ ‌هادی واعظی.
پدیدآورندگان غیر ایرانی: دون دی. آدنوالا؛ ایسامو آراكاوا؛ كارول لی آكوئیلین؛ ادنا پی. ادلر؛ میلدرد آلبروندا؛ گوردن ادگار؛ اف. اسپایر؛ مامورو اسپینلی؛ باری استراسلر؛ ویلیام سی. استوكو كوچك؛ جان اس. اسكوچمن؛ سرجیا جی. اسگورا؛ جس ام. اسمیت؛ منسفیلد اسمیت؛ اوسما اسمیتز؛ جیمز بی. اِسنو؛ جونیر آرنولد ام. اسمال؛ واین اُ. اُلسن؛ میشل جِی. اُلسون؛ كارن امرتون؛ آر. گرگی امرتون؛ یركر اندرسون؛ مارك اوكراند؛ پیتر ا. اِی. ویشر؛ كارترین اینگولد؛ پتریكا ا. براون؛ الكساندر بُرُس؛ یوجین برگمن؛ رنه برنارد؛ دنیس بریگان؛ ریچارد جی. بریل؛ بیل ‌جی. بلوینز؛ دان بنگز؛ دونالد بنگز؛ آنی. ام. بوتلر؛ ران بورگی؛ كارتر بیردن؛ كرت بیرمن؛ كرت بیرمن؛ بایرون جِی. بیلی؛ مایكل بی. پارسونز؛ جان پانارا؛ رابرت پانارا؛ دی. جِی پاور؛ جنت ال. پرای؛ جورج پرلو؛ اُو. پریر؛ فرانك آلن پل؛ النا پیزوتو؛ جِی. ام. پیكت؛ فلیكس جسوس پینه‌دو پدرو؛ برنارد تی. ترورت؛ كارول توركینگتون؛ اِم. تورنر؛ ماری اِی. جانسن؛ ژوسلین جرارد؛ ژرارد ام. جوردن؛ ری ال. جونز؛ مایكل ای. چاتوف؛ مارك پی. چارماتز؛ هریت فلین دافورد؛ والری ال. دایولی؛ جینا دوگت؛ دیوید ال. دِلورنزو؛ تاراس بی. دنیس؛ جان دی. دورانت؛ اِی. اِف. دیموك؛ اس. جی. دیوید؛ جری رایشتین؛ استفان جِی. رجنیر؛ تامارا ال. ردبورن؛ روس جِی. روسر؛ فیلیس‌ روبن‌فلد؛ مایكل رودا؛ روزلین روزن؛ كنث اُ. روست؛ كلیفورد آر. رولی؛ دابلیو. اف. رُی؛ آر. دابلیو. ریبر؛ جرج زلما؛ پیایویانگ زین؛ فرانك بی. سالیوان؛ جورج سولر؛ وین السن؛ سندی سنبورن؛ برندا اس. سورنسون؛ آلن ای. سوسمن؛ دبورا ام. سونستراهل؛ ساتا پورن سووانوس؛ گری اف. سیفرت؛ اس. ریچارد سیلورمن؛ مایكل اِی. شوارتز؛ جرومی دی. شین؛ جیمز جِی. فرناندز؛ الكساندر فلیزچمان؛ دلا ریوز فیتز جرالد؛ ماكس فیتز جرالد؛ سیمون جِی. كارمل؛ كاترین المز كالباچر؛ كاترین المز كالبچر؛ دونالد آر. كالورت؛ فلورانس كرامیت؛ آلن دی. كرن بلوت؛ باری ای. كروچ؛ آرت كروگر؛ الین كستلو؛ روزماری كالدرسون؛ برایان آر. كلارك؛ آدام كِندون؛ نانسی ‌ای. كنسیكی؛ سارا ای. كنلون؛ اوا دبلیو. كوان؛ مروین دی. گارتسون؛ الاین گاردنر؛ مارك تی. ‌گرینبرگ؛ جك آر. گنون؛ لوی ای. گولادی؛ رابرت گولدشتین؛ هلن اس. لان؛ هری جی. لانگ؛ بونی میث لانگ؛ كنث لایسونز؛ سی. كی. لایسونز؛ الوا فروموت لو؛ ركس لومن؛ گلن تی. لوید؛ اِی. لیامبی؛ نینا فلچر لیتل؛ جورج ای. لین؛ آر. بروس لیندسی؛ رابرت جی. ماتر؛ رات مادبرینك؛ راسل ال. مالون؛ جودی پی. مانس؛ جودی مانس؛ شانی ماو؛ جك كی. ماوری؛ درسی اس. مایلز؛ پی. اُ. مبا؛ ادوارد سی. مریل پسر؛ ریچارد دبلیو. مسیجیر؛ هولی ای. مك‌هوگ؛ شرلی مكاركر؛ مارینا مك‌انتایر؛ كرول سی. مك‌رندل؛ جی. مك‌كندری؛ برایان اف. مك‌كیب؛ تی. جی. مك‌گاردن؛ تام مك‌لارن؛ افلین مكلاو؛ شیلا كانلن منتكوسكی؛ موریس آی. مندل؛ ژاكلین زد. مندلسون؛ برنارد موتز؛ ویلیام مودی؛ جو مورای؛ دونالد اف. مورس؛ لوئیزا مونترو؛ جورج مونتگمری؛ رندال بی. مونسن؛ مارسلا ام. میر؛ لووِل جی. میرز؛ جفری ناش؛ ریچارد اِچ. نودار؛ آرتور اف. نیمولر؛ لارس ون درلیث؛ بروس وایت؛ جان وی. ون كلیو؛ سیستر اِم. الورنا هولیس؛ جك ورنون؛ اِنید جی. ولف؛ جلیوس ویگینز؛ تری ال. ویلی؛ رابرت لی. ویلیامز؛ ملانی یاگر ویلیامز؛ دورا بی. وینر؛ ریچارد وینفیلد؛ بروس هالورسون؛ رولی آر. هاوچینز؛ جی. ام. هربست؛ جی. دونالد هریس؛ آر. هود؛ لارلف ال. هوگ؛ گری ال. هولمن؛ پل سی. هیگینز؛ فرانسیس سی. هیگینز؛ كورین هیلتون؛ فیلیپ ای. یانتیس.
٭ همكاران و مشاوران افتخاری
حشمت‌الله انتخابی؛ محمود پاكزاد؛ سهراب حمیدی؛ مینو رجبی‌نیا؛ سلیمه رمضانی؛ یدالله سعدی؛ روزبه قهرمان؛ خسرو گیتی؛ امیر فاضل الهیان؛ حسین گلبیدی؛ حسین نصر اصفهانی؛ احمد مسجد جامعی
٭ كنترل ترجمه
شهرام انصاری؛ لقمان سرمدی؛ محمد‌حسن شریفی؛ محبوبه مرشدیان؛ صغرا واعظی¬نژاد؛ سیدتقی موسوی
٭ ویرایش
محمد دلال‌موسوی؛ فرید مسعودی؛ مجید مسعودی؛ رضا مصطفوی، محمد ملكی
٭ تهیه منابع داخلی
بهزاد اشتری؛ مینا بدریان؛ معصومه سعدی؛ حجت‌الله شاه‌زیدی؛ علی نصر؛ علی نوری
٭ تهیه منابع خارجی
بهزاد اشتری؛ سهیل بیگدلی؛ مجتبی حسامی؛ سوده صلواتی؛ مصطفی مطبعه‌چی؛ اباذر نصراصفهانی
٭ مدخل‌یابی
روزبه قهرمان؛ فهیمه نوری؛ صغرا واعظی¬نژاد
٭ مدیریت حروف‌نگاری و صفحه‌پردازی
فاطمه بیگدلی؛ فخرالدین جلیل‌وند
٭ حروف‌نگاری و نمونه¬خوانی
زینب آجیلی؛ آسیه بختیاری؛ خدیجه حیدری؛ عذرا خلیلی؛ اكرم رضوان؛ زهره علی‌محمدی؛ فاطمه بیگدلی؛ بتول صلواتی
٭ تصاویر
فرزانه حیدری؛ حامد مطبعه‌چی؛ محمد میلانی
٭ نظارت بر چاپ و نشر
یدالله سعدی

اهداء و تقدیم
جامعه ناشنوایان ایران نمی تواند تلاش ها و حمایت های استاد فرزانه جناب احمد مسجد جامعی را نادیده انگارد و از اعماق قلب سپاسگزار ایشان نباشد. به یاد آوریم روزی را که با کوله باری از نا امیدی و یأس به دیدار شما آمدیم، فکر نمی کردیم به راحتی به دفتر وزارتی شما در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی راه یابیم؛ اما در اینجا با رؤیت نشانه  های خدمت نه تفرعن، دانستیم به وادی دیگری گام نهاده ایم. با حوصله آلام و دغدغه های ما که طی سالیان دراز متراکم شده بود شنیدید؛ سپس زخم ها را مرهم نهاده و در روح و ضمیر ما امید دمیدید و طرح های نو که هرکدام تحولی در فرهنگ و مدنیت ناشنوایان بود در انداختید. از این زمان، نه  تنها جمع حاضر در جلسه، بیش از گذشته شیفته شدند؛ غایبان هم با شنیدن اخبار این نشست در پیام شما منجی دیگری را یافتند.
در هر جلسه ناشنوایان که برای منظوری تجمع می کردند، سیره و رفتار، افکار و طرح های جنابعالی از موضوعات قابل بحث و نُقل این محافل شده بود؛ از خدمات شما در عرصه مرجع نگاری و پژوهش های مرجع؛ از مساعدت به پروژه کتابشناسی جهانی قرآن کریم؛ از راه اندازی پروژه عظیم دائره‌المعارف امامت می گفتند. یا به بررسی ابعاد انجام خدمات قرآن مثل راه اندازی نمایشگاه جهانی قرآن کریم؛ تمهید مقدمات برای همایش های بزرگی مثل کتاب سال ولایت؛ راه اندازی طرح های ملی از جمله دانشنامه ادب فارسی می پرداختند. بالاخره در همین گفت و شنودها بود که ایده های شما در زمینه ناشنوایان پخته تر و با تدوین آنها راه جدید و نگاه نوینی گشوده شد. دانشنامه ناشنوایان که هم اکنون در پیشرو دارید محصولی از باغستان تفکر شما و میوه ای از خدمات دوره وزارت شما است اما برای خدمتگزاران مخلص محل و مکان مهم نیست و هرجا باشند، تشعشعات و جلوه های وجودی آنان فراگیر خواهد شد. به همین دلیل با رفتن به شورای شهر تهران، مصدر خدمات جدیدی برای این جامعه شدید. مصوبات و تصمیم سازی هایی که با سرانگشت راهنمایی و تدبیر جنابعالی به ظهور رسید؛ البته چند برابر اینها فعالیت های غیر رسمی جهت پیش برد و تمشیت امور این قشر ثمره دوره جدید بوده است. واقعاً جامعه ناشنوایان نمی داند با چه زبانی از شما تشکر کند؛ همین قدر از مکتب اهل البیت(ع) آموخته ایم که من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق. و از درگاه احدیت و از آن معبود بی نیازِ رحمانِ رحیم مسئلت داریم این همه خدمات خالصانه ای که فراوانی از بندگان موحد به صحت آن گواه اند اجر مقبولی دریافت کند.
ناشنوایان پیشرفت های فرهنگی، مدنی و اجتماعی خود را مدیون جنابعالی دانسته و امیدواریم این تشکر و تقدیر که بال ملخی بیش نیست پذیرفته و مطمئن باشید، دعای خیر آحاد این جامعه همواره بدرقه راه شما و خانواده عزیز شما است.
مؤسسه فرجام جام جم و جمعی از ناشنوایان

مقدمه
در سه دهه اخیر، سیر دائره‌المعارف ‌نگاری در ایران، پیشرفت چشمگیری داشته و آثار سودمندی تألیف و منتشر شده است. جریان مرجع نگاری و نهادهای تولیدکننده دائره‌المعارف، با اتکاء بر تجارب دهه-های گذشته و با استفاده از سرمایه های فکری و مادی موجود در لایه های جامعه، تدوین و عرضه آثار مرجع متعدد و متنوع را برعهده داشته اند. دائره‌المعارف هایی چون دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه جهان اسلام و دانشنامه ادب فارسی از افتخارات فرهنگی ما در دو دهه گذشته در عرصه مرجع‌نگاری‌اند.
دائره‌المعارف‌نگاری، پدیده‌ای است که پس از بلوغ فرهنگ در هر جامعه تحقق می‌پذیرد. هنگامی كه اطلاعات انبوه شود و دانشها به درجه بالایی از زایش و بالندگی رسند، می‌توان به دائره‌المعارف‌نگاری روی آورد. به دیگر سخن، پیش زمینه تألیف دائره‌المعارف در هر رشته علمی، تکامل آن رشته علمی است؛ به گونه‌ای كه کثرت و فراوانی اطلاعات به اندازه‌ای شود كه فشرده‌سازی اطلاعات و تنظیم مطالب در قالب مدخلها و مقالات دائره‌المعارف ضرورت پیدا کند.
در عرصه ناشنوایان، شاهد چنین وضعیتی بودیم. جامعه ناشنوایان ایران در سده اخیر، سیر سه مرحله‌ای داشته است: مرحله اول با تلاشهای مرحوم جبار باغچه‌بان و دیگر تلاشگران پیرو او آغاز شد. در این مرحله، فرهنگ عمومی ناشنوایان ارتقا و تکامل یافت و ناشنوایان از بی‌سوادی رهایی یافتند. با ورود شاگردان باغچه‌بان به مؤسسات آموزش عالی و ادامه تحصیل آنان در رشته‌های تخصصی، مرحله دوم که دستیابی ناشنوایان به فرهنگ تخصصی بود، آغاز شد.
دستاورد این مرحله، تألیف آثار به قلم ناشنوایان در رشته‌های گوناگون، از داستان کودکان تا آثار روان‌شناختی و پزشکی بود. خود ناشنوایان در دانشهای مختلف فعال شدند و آثار مختلف از خود برجای گذاشتند. امّا نهادینه شدن مرحله‌های سوادآموزی و تحصیلات عالی، زمینه دیگری را گشود و ضرورت گام نهادن در مرحله سوم را پیش روی جامعه ناشنوایان نهاد. در این مقطع، جامعه ناشنوایی تعامل با دیگر جوامع ناشنوایی در خارج از كشور را به عنوان یك نیاز احساس نمود؛ و اطلاع‌رسانی در حوزه پیشرفتها و فعالیتهای خود را ضروری پنداشت و درصدد برآمد تا با بهره‌گیری از ابزارها و شیوه‌های مدرن، با معرفی خود به جهان، جایگاه مناسب شأن خود را به دست آورد. به همین دلیل به روزنامه‌نگاری و انتشار مجلات تخصصی، تأسیس پایگاههای اطلاع‌رسانی، نشر كتاب‌شناسی و بالاخره تدوین دائره‌المعارف روی آورد. همه اینها در دنیای جدید، آثار مرجع‌اند كه برای توسعه تعامل ارتباطات و اطلاع‌رسانی به كار گرفته می‌شوند. ناشنوایان ایران چند سالی است به شدت به پایگاه های اطلاع رسانی روی اینترنت، نشریات تخصصی، دائره‌المعارفهای تخصصی، کتاب‌شناسیهای موضوعی و امثال اینها احساس نیاز می‌کنند.
از سوی دیگر تفاهم همه جانبه بین آنها و سازمانهای دولتی و مسئولان نظام اداری جریان نداشته؛ یا به تعبیر بهتر در مجموعه ادارات دولتی، سازمانی که با نگاه جامع و کارشناسانه پاسخگوی نیازهای آنها باشد وجود نداشت. البته گاه نخبگانی مثل جناب آقای احمد مسجد جامعی بوده اند که به دلیل درک اقتضائات این قشر فراوان تلاش کرده اند. با حمایتهای ایشان در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و شورای اسلامی شهر تهران، پروژه های ناشنوایان در مرحله سوم تسریع شد. الآن فرهنگ و مدنیت ناشنوایی به بلوغی رسیده که با تلاشهای خود ناشنوایان امید می‌رود، شاهد تحول جدی در عرصه‌های زیربنایی فرهنگ ناشنوایان در سالهای نه چندان دور باشیم.
طرح تألیف دانشنامه ناشنوایان (دانا) متعلق به این دوره است که پس از بررسیهای فراوان، در خرداد ماه ۱۳۸۲ تأیید و تصویب شد؛ این طرح یكی از فعالیتهای زیربنایی فرهنگی است كه راه را برای رهپویان و نیز گامهای بعدی در زمینه ناشنوایان هموارتر خواهد ساخت. افزون بر آن، تجارب جهانی و تاریخی را به آسانی در اختیار ناشنوایان و پژوهشگران امور ناشنوایی قرار می‌دهد.
مطابق سرشماری سال ۱۳۷۵ پراکندگی ناشنوایان در ایران، بین ۲ تا ۳ در هزار نفر است. شمار جمعیت ناشنوایان در ایران در ۱۳۸۰ حدود ۲۵۰هزار نفر برآورد شد. البته با احتساب ناشنوایان عارضی، مانند سنگینی گوش یا ناشنوایی صوتی یا موجی این آمار به یک میلیون و پانصد هزار می‌رسید. یك مسئول در سازمان بهزیستی در دی‌ماه ۱۳۸۳ خبر داد: سالانه در ایران، ۸۰۰۰ كودك دارای اختلالات شنوایی متولد می‌شود . از این رو، کرولالها، قشر بزرگ و قابل توجهی از جامعه ایران را تشکیل می‌دهند. آمارهای جهانی نیز نشانه کثرت جمعیت آنان است. مسئولان فدراسیون جهانی ناشنوایان، کل جمعیت ناشنوایان و سخت‌شنوایان را هفتاد میلیون نفر اعلام کرده‌اند. برخی آمارها گویای وجود دوازده میلیون ناشنوا در جهان اسلام است.
به رغم کثرت آمار این قشر، توجه و اهتمام کمتری به مسائل آموزشی، معیشتی، فردی و اجتماعی آنان شده است. اما در زمانه ای که عموم مردم، نخبگان و مدیران دولتی به نوعی با غفلت از كنار مسائل این قشر عبور می کردند، رخداد تاریخی و بزرگی فضا را عوض کرد چون اراده ای در دولت با پی گیری های وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی پیدا شده بود و همین عزم در مرکز تصمیم گیری مثل شورای شهر تهران تداوم و تعمیم پیدا کرد و امیدهای جدیدی در ناشنوایان دمیده است.
مؤسسه فرجام جام جم، ویژه پژوهش و ارائه خدمات علمی به ناشنوایان، كه خود ثمره وضعیت دوره جدید است، با برپایی چند نشست و پس از بررسی اولویتها، تدوین دائره‌المعارف ناشنوایان را از ضرورتها و نیازهای عاجل نسبت به دیگر طرحها اعلام كرد. این باور كه این دائره‌المعارف از دیگر طرحها زیربنایی‌تر است، در همین بررسیها به دست آمد. زیرا اطلاعات ناشنوایان را گردآوری و در قالب مقالات در اختیار عموم و متفکران قرار می‌دهد. از این رو به افزایش آگاهی و شناخت همگانی خواهد انجامید و در پی آن، افقهای نوینی گشوده خواهد شد. در عین حال، مشکلات نیز شناسایی و راهکارهای رفع آنها عرضه می‌شود.
جهان پیشرفته در چند دهه اخیر، پس از رشد علمی ناشنوایان و دستیابی آنان به مدارج بالای علوم و تحصیلات عالی دانشگاهی و در پی آن، نیاز آنان به کتابهای مرجع، مانند فرهنگنامه‌ها، آثار مرجعی را تدوین كرده و در اختیار ناشنوایان گذاشته است. البته پژوهشگران غیر‌ناشنوایی که در این زمینه کار می‌کنند نیز به دلیل نیازهای علمی خود، روند پژوهش و تألیف در مرجع‌شناسی ناشنوایان را تسریع کرده‌اند. از این رو چند دائره‌المعارف درباره ناشنوایی در غرب تألیف شده است كه از آن جمله است:
دائره‌المعارف ناشنوایی و اختلالهای شنیداری ، كه به همت دو پژوهشگر امریكایی در سال ۲۰۰۰ میلادی منتشر شد و مهم‌تر از آن، دائره‌المعارف گالودت ناشنوایان و ناشنوایی ، به سرویراستاری جان وان کلود است كه برای نخستین بار در سال ۱۹۸۷ از سوی انتشاراتی مک گروهیل در امریکا منتشر شد.
دائره‌المعارفهای ناشنوایی و ناشنوایان دیگری نیز در کشورهای اروپایی منتشر شد، اما همه آنان، بازگوی دیدگاهها و نیازهای غربیان است و نمی‌تواند نیازهای پژوهشی و اطلاعاتی ایرانیان و مسلمانان را تأمین کند.
گفتنی است دهها پایگاه اطلاع‌رسانی در زمینه‌های مختلف، در كشورهای غربی مسائل ناشنوایان را پوشش می‌دهند; صدها مرکز آموزشی و پژوهشی و نیز نشریات تخصصی فراوانی درباره ناشنوایان به کار مشغول‌اند، اما متأسفانه در ایران، تلاشها و فعالیتها در این زمینه ها بسیار اندك بود. ولی به دلیل پیدایش روحیه امید به آینده و عزم جدی برای تغییر شرائط موجود و ایجاد حیات مطلوب، نیز حمایت های عملی برخی مدیران و نخبگان، همگی زمینه های تدوین این دائره‌المعارف را ایجاب می کرد.
برنامه‌ریزی از نخست این گونه بود كه بیشترین حجم دانا به مسائل و موضوعات ناشنوایان ایران و جهان اسلام اختصاص یابد. اما در عمل با موانع و كمبودهای فراوان مواجه شدیم و مجبور شدیم حداقل در این چاپ به سراغ موضوعات جهان به ویژه کشورهای پیشرفته برویم. علت این رویكرد، عرضه تجارب جهان پیشرفته در عرصه ناشنوایی در این مرحله بود. اما مؤسسه فرجام جام جم درصدد چاپ دوم دانا با رویكرد به موضوعات و مسائل ناشنوایان ایران و جهان اسلام است.
برنامه‌ریزی برای تدوین این دانشنامه، در پی دستیابی به این مقاصد صورت گرفت: تبادل تجربه‌های جهانی با اطلاع‌رسانی کارهای انجام یافته در عرصه ناشنوایی; گسترش و ارتقای فرهنگ عمومی و تخصصی ناشنوایان; توسعه پژوهشهای مربوط به ناشنوایان با گشودن افقهای نوین; ارائه منابع و اطلاعات برای پژوهشگرانی که در زمینه مشکلات ناشنوایان تلاش می‌کنند.
با توجه به اهداف فوق، خط مشی علمی دانا به گونه‌ای طراحی شد كه سازگار با ضوابط دائره‌المعارف‌نگاری باشد و با فرهنگ اسلامی، نیازهای ملی و ضوابط جهانی نیز باشد و بر این اساس، گروه مدخل‌گزینی آغاز به كار كرد؛ سپس مقاله‌نویسی آغاز شد.
مدخلهای دانا، هفت گروه مهم را تشکیل می‌دهند: شخصیتها; رویدادهای تاریخی و رخدادهای علمی; اماکن و مؤسسات پژوهشی، آموزشی و خدماتی; سازمانها و جمعیتها; آثار كاغذی، الكترونیكی، موضوعات علمی و بالاخره پایگاههای شبكه جهانی.
فهرست نهایی مدخلها در شورایی مشتمل بر پژوهشگر در مسائل ناشنوایان و متخصص در مرجع‌نگاری تصویب گردید. نظام مدخلها و تعیین اعم و اخصها، ارجاعی و اصلیها نیز در همان شورا به سامان رسید.
خط‌مشی اصلی این دانشنامه، گزینش مدخلها بر پایه تقسیمات خرد است؛ یعنی هر موضوعی که اطلاعات قابل توجهی درباره آن وجود دارد، یک مدخل به شمار آمده است. از این رو از گزینش مدخلهای بسیار کلی، پرهیز شده است. به طوری كه این دانشنامه به فرهنگنامه نزدیک شده است.
گروه مدخل‌یابی، نخست یك فهرست با پانصد مدخل پیشنهاد کرد؛ اما در جریان کار و دستیابی به اطلاعات بیشتر، گام به گام، مدخلهای پیشین ویراسته‌تر و مدخلهای جدید شناسایی و تصویب شد. این روش در عمل، کارآیی و اتقان بیشتر و هزینه‌بری کمتری داشت.
مدخل‌گزینی در جهان تابع قواعدی است؛ مثلاً در نامها و اصطلاحات، جزء اشهر ابتدا قرار می‌گیرد. در این دانشنامه هم، واژگان مشترک با ویرگول، پس از جزء خاص می‌آید; همه این ضوابط رعایت شد.
گروه مقاله‌نویسی، با اولویت بکارگیری خود ناشنوایان، کار سفارش مقالات و تا حد ممکن تألیف در گروه را سامان دادند. گروهی هم به ترجمه برخی مقالات مشغول شدند. گروه وارسی مقالات، پس از تألیف هر مقاله، به ارزیابی، بررسی محتوا، تعیین ضعفها و کاستیهای مقالات و تذکر به نویسنده مشغول کار شد. در کنار این گروهها، افرادی به گردآوری اطلاعات و منابع از سراسر جهان مشغول بودند و اطلاعات خود را در اختیار مؤلفان و مترجمان قرار می‌دادند.
مقالات فراهم آمده دو گونه‌اند: یک دسته مقالاتی است که در دیگر دائره‌المعارفها و منابع معتبر یافت نمی‌شد و باید تألیف می‌شد; دسته دیگر، مقالاتی بود که در دیگر منابع اصیل و معتبر مندرج بود. این مقالات یا ترجمه یا بازنویسی و تغییر ساختار، به مقالات دایره‌العارفی تبدیل شد.
مهم این است كه مقالات دسته دوم باید هم در شكل و ساختار صوری و هم در محتوا و مطالب، ویرایش و دستكاری می‌شد و بر اساس اقتضائات فرهنگی جامعه ایرانی، کم یا افزوده می‌شد. نیز برای یكدست‌سازی ساختار مقالات، به ناچار شاكله مقالات ترجمه‌ای تغییر می‌یافت. از این رو، نباید انتظار داشت که ترجمه مقالات حرف به حرف بوده باشد; اساساً در دائره‌المعارف‌نگاری، این گونه ترجمه غیر‌ممکن است. زیرا هر اثر مرجع، از جمله دائره‌المعارف، در چارچوب فرهنگ یك ملت تدوین می‌شود و در ترجمه باید اقتضائات فرهنگ ملت مقصد را در نظر گرفت.
گاه یک مقاله در چند منبع موجود بود که با ترجمه همه آنها و حذف اطلاعات مشترک، و با ویرایش یكپارچه، سامان داده می‌شد. به دلیل فقر مطالعاتی و پژوهشی در عرصه ناشنوایی در ایران و جهان اسلام، مشکلات جدی در تألیف این دانشنامه وجود داشت؛ برخی از این مشکلات عبارت بودند از:
پاره‌ای از اطلاعات به صورت مکتوب موجود نیست و نیاز به تحقیقات محلی و میدانی و آمارگیریهای موردی هست. برای نمونه، وضعیت فرهنگی و سازمانهای اجتماعی افغانستان، به گونه‌ای بود که منابع کتابخانه‌ای نمی‌توانست آمارها و اطلاعات دقیقی به دست دهد. از این رو از استاد امینی، مشاور آقای کرزای، کمک گرفتیم. ایشان آقای نصرالله کویر را برای تألیف مقاله ناشنوایان افغانستان پیشنهاد کرد و او بر اساس اطلاعات محلی، مقاله ناشنوایان افغانستان را نوشت.
برای دستیابی به منابع جهانی، ارتباط با مؤسسات و شخصیتهای خارجی و گرفتن اطلاعات از آنها کاری دشوار است و گاه نیاز به مسافرت دارد. البته با تلاش فراوان و تماسهای مکرر، اطلاعات گردآوری شد.
نام كسان سهیم در تألیف هر مقاله در پایان مقاله آمده است. بعضی مقالاتی كه از برخی منابع انگلیسی اخذ و ترجمه شده، به دلیل این كه تمامی كتاب را یك چند نفر نوشته‌اند، و تكرار این نام در پایان هر مقاله بر حجم می‌افزود، نام نویسنده فقط در بخش اختصارات، اول كتاب آمده، و در پایان نیامده است. بنابراین مقالاتی كه نام نویسنده در پایان آنها نیامده است، برای آگاهی به اختصارات دانا مراجعه گردد.
گاه یك مقاله از دو منبع اخذ شده، یكی نام مؤلف در پایان مقاله داشته ترجمه فارسی شده است. منبع دیگر نام مؤلف در پایان هر مقاله نیامده، بلكه به صورت كلی روی جلد یا در شناسنامه آمده است كه این نام در پایان مقاله نیامده است. در این گونه موارد با مراجعه به اختصارات می‌توان به نام نویسنده پی برد.
کتابخانه و آرشیو تخصصی ناشنوایان در ایران و بسیاری از دیگر كشورها وجود ندارد و در این زمینه ضعف و فقر جدی حاکم است. از این رو، مؤلفان و مترجمان مجبور بودند برای هر مورد به كتابخانه‌های فراوان مراجعه كنند.
سعی شد، از پیشرفتهایی كه در عرصه دائره‌المعارف‌نگاری در ایران و جهان وجود داشت، استفاده شود و در مدت محدود یك ساله و با حداقل هزینه، اثری با كیفیت عالی عرضه شود. همه این دستاوردها مدیون افرادی است كه از سر وظیفه و درایت در بخشهای مختلف مشغول بودند.
در پایان، از همه آقایان و خانمها که در بخشهای مختلف این دانشنامه، ما را یاری رساندند و مشكلات فراوانی را از پیش رو برداشتند؛ نام بردن از همه آنها در اینجا موجب تطویل کلام خواهد شد؛ با اینکه نام-های همه کسانی که در پیدایش این مجموعه مشارکت داشته اند، در فهرست پدیدآورندگان آمده است. همه اینان با دلسوزی و تلاش بر سرعت تألیف مقالات و استحكام مطالب افزودند و فرض است از زحمات همگان قدردانی و سپاسگزاری شود.
محمد نوری

ارسال پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *