تیراژ ۱۵ هزارتایی برای یک مجموعه شیعی در سال ۱۳۳۸

محمد نوری
۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۴

maktabeTashayo۱.
برای نوشتن مقاله «مطبوعات شیعی» برای دایرت المعارف تشیع، مکتب تشیع را از قفسه برداشتم و شروع به مطالعه کردم. در صفحه اول نکته‌ای بسیار عجیب دیدم. سالنامه یا به قول مدیریت مکتب تشیع، نشریه سالنامه مکتب تشیع در صفحه اول از شماره نخست (اردیبهشت ۱۳۳۸) چنین نوشته است:
«چاپ اول این کتاب در اردیبهشت ۱۳۳۸ در ده هزار نسخه در چاپخانه دارالعلم قم و چاپخانه علمیه قم چاپ شد و چاپ دوم آن در خرداد ماه ۱۳۳۸ در پنج هزار نسخه چاپ و منتشر شد».
با خود فکر کردم شاید اشتباه دیده‌ام و عبارت را برای بار دوم و سوم خواندم و دیدم درست است؛ در سال ۱۳۳۸ که جمعیت ایران ۰۰۰/۷۰۰/۲۰ نفر بوده(بر اساس اطلاعات مندرج از سایت مرکز آمار ایران)، نشریه‌ای سالیانه که شکل و شمایل کتاب دارد و همه چیز آن شبیه کتاب است، نه مجله مصور که جذابیت خاصی داشته باشد، ظرف دو ماه، پانزده هزار نسخه تیراژ دارد. به عبارت دیگر چاپ ده هزارنسخه‌ای یک ماهه تمام شده یا رو به اتمام بوده و مدیریت آن تصمیم می‌گیرد، یک چاپ پنج هزار نسخه‌ای دیگر منتشر کند. دو مطلب مهم هست: یکی شمارگان یک مجموعه دینی و دوم اینکه شماره نخست این نشریه از نظر تیراژ به اوج برسد. نشریاتی در دوره‌های قبل بودند که به تدریج با معرفی خود تیراژ را افزایش می‌دادند. اما نشریه‌ای در شماره اول بتواند تیراژ را به حداکثر برساند، مدیریت توانمند و قادری می‌خواهد.
این اثر کاملاً مذهبی است و با پشتوانه روحانیت شیعه در قم تدوین و چاپ می‌شده است. اکبر هاشمی رفسنجانی، محمدباقر مهدوی، محمدجواد باهنر و نعمت‌الله صالحی، تیم اداره کننده این نشریه بودند.
۲.
اما نگاهی به محتوای این اثر بیندازیم:
روی جلد و در صفحه عنوان از نهاد یا شخصیتی نام برده نشده و فقط این عبارت آمده است: «اثر جمعی از دانشمندان».
صفحه اول نیایشی زیبا درج شده، فرازهایی از آن اینگونه است:
پروردگارا، انواع نعمت‌ها عطا فرمودی و به همه راه و رسم سعادت آموختی … ولی این بندگان لجوج و خودسرت نعمتهایت را ملعبه هوس‌ها و شهوات خود نمودند … .
خدایا، از تو می‌خواهیم که از فراز و نشیب حوادث از لغزش و خطا نگاهمان داری … .
ادبیات این نیایش بسیار جذاب و گویای پیوند عاطفی بین معبود و بندگان است.
مقدمه نسبتاً طولانی با عنوان «مشکلات ما و علل پیدایش آنها» پس از نیایش مزبور آمده است. نام نویسنده مقدمه ذکر نشده ولی سبک آن به گونه‌ای است که احتمالاً از مرحوم بهشتی باشد.
نویسنده پس از اینکه مشکلات جوامع امروزی و جهان اسلام را تجزیه و تحلیل می‌کند، می‌نویسد:
اینک در محیطی پر مخاطره زندگی می‌کنیم؛ محیطی که در آن انواع شبهات، انحرافات، مقایسه اخلاقی، هرج و مرج‌های طبقاتی و تشکیلاتی، فاصله بین روحانیت و سایر طبقات باشیم؟ آیا وقت آن نرسیده همه با هم به فکر علاج و اصلاح باشیم؟ (صفحه ۶)
نخستین مقاله با عنوان «زن در اسلام» از علامه سید محمدحسین طباطبایی است. این مقاله سراسر تعریف از کرامت زن و دفاع از حقوق زن است. نویسنده معتقد است، زنان از نظر حقوقی و اجتماعی چیزی کمتر از مردان ندارند (ص ۲۳ تا ۲۷)
سپس مطلب کوتاهی درباره ساختار مغز بشر به نقل از یک نشریه فرانسوی است. این گزارش به قلم مرحوم احمد آذری قمی است.
دیگر مقالات عبارت‌اند از:
دو دلیل به وجود خدا به قلم فرانک آلن و رابرت موریس پیج، ترجمه احمد آرام؛ تاریخ تدوین حدیث از میرزا خلیل کمره‌ای؛ اسلام در کشور کره؛ سخنی چند با لویی ماسینیون درباره آمار مسلمانان جهان از احمد آذری، مقایسه اسلام و جهان متمدن امروز از محمدتقی فلسفی؛ شاگردی بزرگ از مکتب تشیع از ناظرزاده کرمانی؛ مناسبات علم و ایمان از سید صدرالدین بلاغی؛ اسلام و مشکل اختلاف طبقاتی از سید موسی صدر؛ یک مسئله از زیست شناسی از ع ر؛ سیر کتابخانه از مهدی حائری تهرانی؛ تربیت از نظر قرآن از سید محمود طالقانی؛ نقشی از مبادی فلسفه از مهدی حائری تهرانی؛ اولوسیون یا مسئله تکامل حیات از نظر قرآن از پرفسور شیروانی ترجمه سید غلامرضا سعیدی؛ به خدا پناه بریم از راشد؛ احیای مکتب اسلام از حاج سراج انصاری؛ مشروبات الکلی از علامه طباطبایی؛ اسلام و بردگی از ناصر مکارم شیرازی؛ حدود متصرفات اسلامی از منوچهر ستوده.
بررسی محتوای مقالات و بررسی روش‌های مورد استفاده از فنون روزنامه‌نگاری مثل آوردن قطعات شعر در لابلای مقالات نشانگر جذابیت این مجموعه و علل افزایش تیراژ آن است.
۳.
الآن در بهار سال ۱۳۹۴ جمعیت ایران حدود ۷۸ میلیون است و در سال ۱۳۳۸ جمعیت ایران ۲۰۷۰۰۰۰۰ بوده است. یعنی ۷/۳ برابر شده است. اما متأسفانه الآن تیراژ پانزده هزار نسخه‌ای نداریم. به ویژه در آثار مذهبی و شیعی، معمولاً شمارگان نشریات هزار نسخه و کمتر از هزار نسخه، حتی گاه یکصد نسخه است.
تیراژ کتاب‌های مذهبی هم از یکصد نسخه تا نهایتاً هزار نسخه است؛ با اینکه با ۷/۳ برابر شدن جمعیت تیراژ هم باید حداقل ۵۵ هزار نسخه می‌شد. البته این رقم حداقل است؛ چون پیشرفت علم، گسترش سواد و سطح دانش عمومی، توسعه مراکز علمی (آموزشی و پژوهشی) موجب افزایش شمارگان می‌گردد. یعنی با احتساب همه این شاخص‌ها، اثری مثل مکتب تشیع در سال ۱۳۳۸، در سال ۱۳۹۴ باید تیراژی حدود یکصد هزار نسخه‌ای داشته باشد. زیرا کسانی که می‌توانند از چنین آثاری استفاده کنند، حداقل دو برابر شده‌اند.
روش دیگر در بررسی فرهنگ مکتوب، سنجش نسبت به جمعیت به تیراژ است. با این روش به دست می‌آوریم که: سهم هر ۱۳۸۰ نفر یک اثر بوده است. ولی در سال ۱۳۹۴ هر ۷۸۰۰۰ نفر یک سهم دارند. یعنی ۵/۵۶ واحد، استقبال مردم از آثار مذهبی کمتر شده است. البته همه این آمارها و سنجش‌ها نسبی است. و صرفاً هشداری برای مدیران فرهنگی می‌تواند باشد وگرنه ممکن است ایمان مردم قوی‌تر و مستحکم‌تر شده باشد. زیرا ایمان یک مقوله درونی و معنوی است و با شاخص کمی قابل اندازه‌گیری نیست مگر اینکه نمودها و تظاهر آن را اندازه‌گیری کنیم.
به هر حال یک پژوهشگر آثار دینی یا یک مدیر یک مؤسسه پژوهشی مذهبی یا مدیری در یکی از نهادهای فرهنگی در دولت با مشاهده این وضعیت باید سر در گریبان خود بُرده و به فکر بنشیند و به فکر علاج و اصلاح باشد. متأسفانه مدیران بیش از اینکه به نقد باشند دوست دارند از وضعیت موجود تعریف و تمجید کنند و در جهل مرکب عجیبی به سر می‌برند. البته قصد بی احترامی یا اسائه ادب ندارم بلکه قصدم بیان هشدار است.
۴.
آیت‌الله اکبر هاشمی رفسنجانی تنها کسی است که درباره مجله مکتب تشیع خاطراتی بیان کرده و در مصاحبه با روزنامه جمهوری نکات بسیار مهم تاریخی بیان نموده است. در مقاله مکتب تشیع همه نکات ایشان را آورده‌ام. یکی از مطالب ایشان، درباره تیراژ است. هاشمی می‌گوید شماره اول را در چاپ نخست ده هزار نسخه و در چاپ دوم پانزده هزار نسخه چاپ کردیم.(نشریه اخبار شیعیان، شماره ۶۸ تیر ۱۳۹۰، ص۳۵) اگر این گفته درست باشد یعنی مکتب تشیع ظرف ۲ ماه ۲۵ هزار نسخه فروش داشته است. روش فروش را هم توضیح داده است.(همان)
بهرحال اگر اظهارات آقای هاشمی را مبنا بگیریم، شاخص‌های آماری را می‌توان به گونه دیگر طرح کرد. در مقاله مکتب تشیع ابعاد و سخنان آقای هاشمی را بررسی کرده‌ام.
۵.
مکتب تشیع بعد از هفت شماره در سال ۱۳۴۴ توقیف شده و از چاپ آن جلوگیری می‌شود. این سؤال هست که نشریه‌ای با این تیراژ و بدون ساختار محتوای سیاسی و صرفاً مذهبی چرا تعطیل شده است؟ نیز چندین پرسش دیگر مطرح است و لازم است تحقیق اساسی و جامع درباره این نشریه اجرا و در حدّ یک کتاب جامع اطلاع‌رسانی گردد. سرفصل‌های مهم که لازم است درباره آن تأمل و تحلیل صورت گیرد عبارت‌اند از:
ـ علل و عوامل افزایش شمارگان
ـ بررسی محتوای هفت شماره
ـ علل توقیف و بررسی اسناد ساواک
ـ تأثیر مکتب تشیع در فرهنگ شیعی معاصر
امید است مراکز پژوهشی به این موضوع مهم بپردازند و جنبه‌های مهم آن را بررسی و تحلیل کنند.

ارسال پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *